Ba nhóm này có chung một đặc điểm: ít dữ liệu an toàn nhất, nhưng dễ bị ảnh hưởng nhất.
Vì lý do đạo đức, các nghiên cứu thử nghiệm trên thai phụ và trẻ nhỏ rất hạn chế — nên với phần lớn dược liệu, câu trả lời trung thực là "không biết".
Và "không biết" trong bối cảnh này nên được xử lý như "không nên dùng khi chưa hỏi".
Thai kỳ
Vì sao đặc biệt nhạy cảm
- Nhiều chất qua được nhau thai và tới thai nhi.
- Thai nhi đang trong giai đoạn hình thành — các cơ quan đang phát triển rất nhạy cảm với tác động từ bên ngoài.
- Giai đoạn đầu thai kỳ nhạy cảm nhất — và đó cũng là lúc nhiều người chưa biết mình có thai.
- Cơ thể người mẹ có nhiều thay đổi về chuyển hoá.
Các nhóm nguy cơ cần biết
Một số dược liệu được nhắc tới với các nguy cơ:
- Ảnh hưởng tới co bóp tử cung.
- Ảnh hưởng tới nội tiết.
- Ảnh hưởng tới đông máu.
- Ảnh hưởng tới phát triển thai.
Danh sách cụ thể không thể liệt kê đầy đủ ở đây — và đó chính là lý do nguyên tắc phải là hỏi bác sĩ, không phải tra danh sách.
Nguyên tắc
- Hỏi bác sĩ sản trước khi dùng bất cứ thứ gì — kể cả trà thảo mộc uống thường xuyên.
- Không tự dùng thuốc nam, thuốc bắc.
- Cẩn thận với các sản phẩm "an thai", "bổ thai" không rõ thành phần.
- Nói rõ mình đang mang thai khi mua bất cứ thứ gì.
- Đọc nhãn — nhiều sản phẩm ghi rõ không dùng cho thai phụ.
- Nếu đang có kế hoạch mang thai, rà soát lại những gì đang dùng.
Mục thứ ba đáng cảnh giác: các sản phẩm quảng cáo cho thai phụ thường không công bố đầy đủ thành phần và không có nghiên cứu an toàn.
Về nghén
Nhiều người dùng dược liệu cho nghén.
Nên trao đổi với bác sĩ sản thay vì tự dùng — và nếu nôn nhiều tới mức không ăn uống được hoặc sụt cân, đó là tình huống cần đi khám, không phải tình huống để tự xử lý.
Cho con bú
Vì sao cần thận trọng
- Nhiều chất qua được sữa mẹ.
- Trẻ sơ sinh có gan thận chưa hoàn thiện — chuyển hoá và thải trừ kém hơn nhiều.
- Trẻ bú nhiều lần trong ngày nên phơi nhiễm liên tục.
- Một số chất có thể tích luỹ ở trẻ.
Hai mối quan tâm riêng
Ảnh hưởng tới nguồn sữa — một số dược liệu được cho là làm tăng sữa, một số có thể làm giảm. Cả hai đều là điều nên hỏi trước.
Ảnh hưởng tới em bé — bé có thể quấy, buồn ngủ bất thường, rối loạn tiêu hoá, hoặc nổi mẩn.
Nếu bé có biểu hiện lạ sau khi mẹ bắt đầu dùng một sản phẩm, đó là mối liên hệ đáng nghĩ tới.
Nguyên tắc
- Hỏi bác sĩ về bất cứ thứ gì dùng thường xuyên.
- Ưu tiên chế độ ăn cân đối thay vì các sản phẩm bổ sung.
- Cẩn thận với các sản phẩm "lợi sữa" không rõ thành phần.
- Theo dõi phản ứng của bé.
- Ngừng và hỏi bác sĩ nếu bé có biểu hiện bất thường.
Trẻ nhỏ
Trẻ không phải người lớn thu nhỏ
Đây là nguyên tắc cốt lõi.
- Gan thận chưa hoàn thiện — xử lý các chất kém hơn nhiều.
- Tỷ lệ diện tích da so với cân nặng lớn hơn — hấp thu qua da nhiều hơn tương đối.
- Liều phải tính theo cân nặng — không thể ước lượng.
- Đường thở nhỏ và nhạy cảm.
- Không tự mô tả được cảm giác bất thường.
Vì vậy: không thể chia nhỏ liều người lớn để dùng cho trẻ.
Những thứ tuyệt đối tránh
Mật ong cho trẻ dưới một tuổi — nguy cơ ngộ độc botulinum. Đây là khuyến cáo rõ ràng và nghiêm túc.
Chế phẩm chứa cồn — bao gồm rượu ngâm, các dạng cồn thuốc.
Một số loại tinh dầu bôi gần mũi trẻ nhỏ — có thể gây phản ứng ở đường thở.
Sản phẩm không rõ nguồn gốc — đặc biệt các loại thuốc cam, thuốc bột không nhãn mác.
Về mục cuối: đã có nhiều ca ngộ độc chì ở trẻ do các loại thuốc bột truyền thống không rõ nguồn gốc.
Ngộ độc chì ở trẻ gây tổn thương thần kinh và ảnh hưởng tới phát triển trí tuệ — hậu quả lâu dài và khó hồi phục.
Đây là lý do nghiêm túc để không dùng bất kỳ loại thuốc bột nào không có nhãn mác cho trẻ.
Các tình huống cần đi khám thay vì tự xử lý
- Sốt cao hoặc sốt kéo dài.
- Trẻ dưới ba tháng có sốt — luôn cần khám.
- Bỏ bú, li bì.
- Khó thở.
- Nôn nhiều, tiêu chảy nhiều.
- Co giật.
- Phát ban kèm sốt.
- Chậm phát triển.
- Bất kỳ điều gì làm cha mẹ lo lắng.
Mục cuối là nguyên tắc chung: trực giác của cha mẹ về con mình đáng được xem trọng.
Nguyên tắc chung với trẻ
- Hỏi bác sĩ nhi trước khi dùng bất cứ thứ gì.
- Chỉ dùng sản phẩm có nhãn mác ghi rõ độ tuổi.
- Tuân thủ độ tuổi ghi trên nhãn.
- Không dùng sản phẩm của người lớn.
- Không nghe theo lời truyền miệng về các bài thuốc cho trẻ.
- Cất mọi thứ xa tầm với.
- Ngừng và đi khám nếu có biểu hiện bất thường.
Một nguyên tắc chung cho cả ba nhóm
Với ba nhóm này, cân nhắc lợi ích - nguy cơ nghiêng hẳn về phía thận trọng.
Lý do đơn giản:
- Lợi ích của phần lớn dược liệu chưa được chứng minh.
- Nguy cơ chưa được biết rõ.
- Hậu quả nếu xảy ra có thể nghiêm trọng và lâu dài.
Khi lợi ích không chắc và nguy cơ không rõ, lựa chọn hợp lý là không dùng khi chưa có tư vấn chuyên môn.
Điều này không phải là quá cẩn thận — nó là cách cân nhắc đúng trong tình huống thiếu thông tin.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thai phụ cần thận trọng đặc biệt với dược liệu?
Vì phần lớn dược liệu chưa được nghiên cứu an toàn trên thai phụ, vì nhiều chất qua được nhau thai, và vì thai nhi đang trong giai đoạn hình thành nên rất nhạy cảm với các tác động từ bên ngoài.
Người cho con bú cần lưu ý gì?
Nhiều chất qua được sữa mẹ và tới em bé, trong khi trẻ sơ sinh có khả năng chuyển hoá và thải trừ kém hơn nhiều so với người lớn. Nên hỏi bác sĩ về bất kỳ sản phẩm nào dùng thường xuyên.
Vì sao trẻ nhỏ không phải là người lớn thu nhỏ?
Vì gan thận của trẻ chưa hoàn thiện, tỷ lệ diện tích da so với cân nặng lớn hơn, và một liều tương đối nhỏ với người lớn có thể là liều cao với trẻ. Không thể chia nhỏ liều người lớn để dùng cho trẻ.
Có thứ nào tuyệt đối không cho trẻ nhỏ?
Mật ong không nên cho trẻ dưới một tuổi vì nguy cơ ngộ độc botulinum. Ngoài ra các chế phẩm chứa cồn, một số loại tinh dầu bôi gần mũi, và mọi sản phẩm không rõ nguồn gốc đều nên tránh.