Một người cao tuổi có thể đang dùng: thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường, thuốc mỡ máu, thuốc dạ dày, thuốc khớp, cộng thêm vài loại thực phẩm chức năng con cái mua biếu, và một loại thuốc nam ai đó giới thiệu.
Đây là tình huống rất phổ biến — và là tình huống có nguy cơ cao.
Vì sao nguy cơ tăng theo số lượng
Số cặp tương tác có thể xảy ra tăng rất nhanh theo số loại đang dùng.
Với hai loại, chỉ có một cặp cần xem xét. Với năm loại, đã có mười cặp. Với mười loại, con số là bốn mươi lăm.
Và đó chỉ là tương tác từng cặp — chưa tính các tương tác phức tạp hơn.
Không ai có thể theo dõi hết bằng trí nhớ, kể cả chuyên gia.
Vì sao người cao tuổi nhạy cảm hơn
Chức năng gan thận giảm
Theo tuổi, khả năng chuyển hoá và thải trừ của gan thận giảm.
Hệ quả: thuốc tồn tại lâu hơn trong cơ thể, nồng độ tích luỹ cao hơn.
Cùng một liều mà người trẻ dung nạp tốt có thể quá cao với người cao tuổi.
Thay đổi thành phần cơ thể
Tỷ lệ nước và mỡ trong cơ thể thay đổi, ảnh hưởng tới cách thuốc phân bố.
Nhạy cảm hơn với tác dụng lên thần kinh
Người cao tuổi dễ bị ảnh hưởng hơn bởi các thuốc tác động lên thần kinh — dễ buồn ngủ, dễ lú lẫn, dễ mất thăng bằng.
Có nhiều bệnh nền
Mỗi bệnh nền làm phức tạp thêm bức tranh.
Các nguồn "thêm thuốc" không kiểm soát
Đây là phần thực tế đáng chú ý.
- Nhiều bác sĩ kê đơn mà không ai biết toàn bộ danh sách.
- Con cái mua biếu thực phẩm chức năng.
- Hàng xóm, người quen giới thiệu.
- Quảng cáo trên truyền hình và mạng xã hội.
- Thuốc cũ còn trong tủ được dùng lại.
- Dùng đơn thuốc của người khác.
Hai mục cuối là vấn đề thực tế nghiêm trọng: dùng lại thuốc cũ hoặc dùng đơn của người khác vì "cùng bệnh" là thực hành nguy hiểm.
Về việc con cái mua biếu
Đây là hành động xuất phát từ lòng hiếu thảo và rất phổ biến.
Nhưng cần lưu ý:
- Người cao tuổi thường đang dùng nhiều thuốc.
- Sản phẩm mới có thể tương tác.
- Người cao tuổi thường ngại từ chối và uống vì con mua.
- Nhiều người không kể lại với bác sĩ.
Cách tốt hơn: hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi mua.
Hoặc đơn giản hơn: những món quà khác — một chuyến khám sức khoẻ, thực phẩm tươi, thời gian đến thăm — thường có giá trị thực tế hơn.
Các dấu hiệu gợi ý có vấn đề về thuốc
Điều quan trọng: những dấu hiệu này thường bị nhầm là do tuổi già.
- Chóng mặt, hay ngã — hậu quả có thể rất nghiêm trọng.
- Lú lẫn, thay đổi trí nhớ — hay bị nhầm là sa sút trí tuệ.
- Buồn ngủ nhiều, lờ đờ.
- Chán ăn, buồn nôn.
- Táo bón hoặc tiêu chảy.
- Tiểu ít hoặc phù.
- Yếu cơ.
- Thay đổi tính tình.
- Bầm tím dễ.
Nguyên tắc quan trọng: một triệu chứng mới xuất hiện sau khi thêm một thứ gì đó nên được nghi là do thứ đó, cho tới khi chứng minh ngược lại.
Đây là điều hay bị bỏ qua — thay vì xem lại danh sách thuốc, người ta lại thêm một thuốc nữa để điều trị triệu chứng mới.
Về nguy cơ ngã
Đây là hậu quả đáng lo nhất ở người cao tuổi.
Ngã có thể dẫn tới gãy xương hông — biến cố làm thay đổi hoàn toàn chất lượng sống và có tỷ lệ biến chứng cao.
Nếu người cao tuổi trong nhà bắt đầu chóng mặt hoặc hay loạng choạng, rà soát thuốc là việc cần làm ngay.
Rà soát thuốc định kỳ
Đây là việc nên làm và ít gia đình làm.
Cách làm
- Gom tất cả vào một túi — thuốc kê đơn, thuốc tự mua, thực phẩm chức năng, thảo dược, vitamin.
- Mang tới bác sĩ hoặc dược sĩ.
- Hỏi từng thứ: cái này để làm gì, còn cần không, có trùng nhau không, có tương tác không.
- Bỏ những thứ không cần.
- Lập danh sách sạch và giữ lại.
Bước ba là bước có giá trị nhất — nhiều người đang uống những thứ mà không ai nhớ vì sao bắt đầu.
Khi nào nên rà soát
- Định kỳ, ít nhất mỗi năm.
- Sau mỗi lần nằm viện.
- Khi có bác sĩ mới kê thêm.
- Khi xuất hiện triệu chứng mới.
- Khi có thay đổi về chức năng gan thận.
Tổ chức việc uống thuốc
Vài cách giúp giảm nhầm lẫn:
- Hộp chia thuốc theo ngày và buổi — công cụ đơn giản mà hiệu quả.
- Danh sách dán ở nơi dễ thấy — ghi rõ thuốc gì, uống lúc nào, để làm gì.
- Một người trong nhà theo dõi.
- Bỏ thuốc hết hạn khỏi tủ.
- Không để lẫn thuốc của nhiều người.
Mục cuối quan trọng: trong nhà có nhiều người cao tuổi cùng dùng thuốc, việc để lẫn dẫn tới uống nhầm.
Vai trò của gia đình
Con cái có thể giúp bằng cách:
- Lập và giữ danh sách đầy đủ.
- Đi cùng khi khám và cung cấp danh sách.
- Hỏi trước khi mua bất cứ sản phẩm nào cho cha mẹ.
- Chú ý các thay đổi về sức khoẻ và tinh thần.
- Nhắc rà soát định kỳ.
- Cảnh giác với quảng cáo nhắm vào người cao tuổi.
Mục cuối đáng chú ý: người cao tuổi là đối tượng bị nhắm tới nhiều trong các hình thức bán hàng qua hội thảo, qua điện thoại, qua truyền hình — và họ thường ngại nói với con cái về những gì đã mua.
Việc tạo không khí để cha mẹ kể ra mà không sợ bị trách là điều giúp ích thật.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người cao tuổi dễ gặp tương tác hơn?
Vì họ thường dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, vì chức năng gan thận giảm theo tuổi làm thuốc tồn tại lâu hơn trong cơ thể, và vì họ nhạy cảm hơn với các tác dụng không mong muốn.
Dùng bao nhiêu loại thì đáng lo?
Không có con số cố định, nhưng số khả năng tương tác tăng rất nhanh theo số loại. Khi dùng từ năm loại trở lên, việc rà soát định kỳ với dược sĩ hoặc bác sĩ là điều nên làm.
Dấu hiệu nào gợi ý có vấn đề về thuốc?
Chóng mặt, hay ngã, lú lẫn hoặc thay đổi trí nhớ, buồn ngủ nhiều, chán ăn, buồn nôn, và các triệu chứng mới xuất hiện sau khi thêm thuốc. Những dấu hiệu này hay bị nhầm là do tuổi già.
Con cái nên làm gì để giúp?
Lập một danh sách đầy đủ mọi thứ cha mẹ đang dùng, mang tới hỏi dược sĩ rà soát định kỳ, và tránh tự mua thêm sản phẩm bổ sung cho cha mẹ mà chưa hỏi chuyên môn.