Đây là vấn đề nghiêm trọng nhất trong toàn bộ lĩnh vực dược liệu ở Việt Nam.
Nó cũng là lời giải cho một câu hỏi mà nhiều người thắc mắc: "Vì sao có loại thuốc nam uống vào là đỡ ngay?"
Vấn đề là gì
Một số sản phẩm được quảng cáo là hoàn toàn thảo dược thực chất có trộn thuốc tân dược không khai báo.
Động cơ rất đơn giản:
- Thảo dược thật thường tác dụng chậm và không rõ rệt.
- Người mua muốn thấy hiệu quả nhanh.
- Trộn thuốc tây tạo ra hiệu quả tức thì.
- Khách tin và mua tiếp, giới thiệu cho người khác.
Chính sự "hiệu nghiệm" đó là dấu hiệu đáng ngờ nhất.
Các nhóm sản phẩm hay bị trộn
Sản phẩm cho xương khớp
Đây là nhóm phổ biến nhất.
Thường bị trộn corticoid và thuốc giảm đau chống viêm.
Corticoid cho tác dụng giảm đau, giảm viêm rất nhanh và rõ — người bệnh đau khớp lâu năm uống vào thấy đỡ hẳn, ăn ngon, người khoẻ ra.
Đó chính là điều làm sản phẩm bán chạy, và cũng là điều gây hại.
Sản phẩm giảm cân
Có thể bị trộn các chất tác động lên thần kinh trung ương gây chán ăn, hoặc các chất nhuận tràng mạnh, hoặc các chất lợi tiểu.
Sản phẩm hỗ trợ sinh lý
Có thể bị trộn các hoạt chất điều trị rối loạn cương.
Nguy hiểm đặc biệt với người có bệnh tim mạch đang dùng một số loại thuốc — kết hợp này có thể gây tụt huyết áp nghiêm trọng.
Sản phẩm cho hen và dị ứng
Có thể bị trộn corticoid hoặc các thuốc khác.
Sản phẩm cho tiểu đường
Có thể bị trộn thuốc hạ đường huyết — đã gây các ca tụt đường huyết nặng.
Vì sao corticoid nguy hiểm nhất
Corticoid là thuốc có giá trị trong y học khi dùng đúng chỉ định và có theo dõi.
Nhưng khi dùng kéo dài mà không biết, không kiểm soát liều, không theo dõi, hậu quả rất nghiêm trọng.
Các biểu hiện của dùng corticoid kéo dài
- Mặt tròn, béo phần thân trong khi tay chân teo nhỏ.
- Tăng cân nhanh.
- Da mỏng, dễ bầm tím, xuất hiện các vết rạn.
- Rậm lông.
- Huyết áp tăng.
- Đường huyết tăng — có thể gây tiểu đường.
- Loãng xương — dễ gãy xương.
- Loét dạ dày, xuất huyết tiêu hoá.
- Giảm đề kháng — dễ nhiễm trùng, nhiễm trùng nặng hơn.
- Đục thuỷ tinh thể.
- Rối loạn tâm thần.
- Ở trẻ em: chậm phát triển chiều cao.
Nguy hiểm khi ngừng đột ngột
Đây là phần nghiêm trọng nhất và ít người biết.
Khi dùng corticoid từ bên ngoài kéo dài, tuyến thượng thận của cơ thể giảm hoạt động vì không còn cần thiết.
Nếu ngừng đột ngột, cơ thể không kịp sản xuất trở lại — dẫn tới suy thượng thận cấp, tình trạng có thể nguy hiểm tính mạng.
Vì vậy: nếu nghi ngờ đã dùng sản phẩm chứa corticoid kéo dài, không tự ngừng đột ngột — phải đi khám để được hướng dẫn giảm liều từ từ.
Đây là thông tin quan trọng cần nhớ.
Dấu hiệu nghi ngờ sản phẩm bị trộn
- Hiệu quả nhanh bất thường với bệnh mạn tính — đau khớp nhiều năm mà uống vài ngày đỡ hẳn.
- Hết tác dụng khi ngừng, phải uống liên tục.
- Xuất hiện các biểu hiện trong danh sách corticoid ở trên.
- Ăn ngon, tăng cân nhanh sau khi dùng.
- Không nhãn mác rõ ràng, không số đăng ký.
- Bán qua kênh không chính thức — mạng xã hội, người quen, hội thảo.
- Dạng bột, viên hoàn tự làm, đóng gói thủ công.
- Quảng cáo chữa khỏi bệnh mạn tính.
- Người bán tránh câu hỏi về thành phần.
Dấu hiệu số một là quan trọng nhất: với bệnh mạn tính, hiệu quả tức thì là điều đáng nghi, không phải điều đáng mừng.
Vì sao nguy hiểm hơn dùng thuốc bình thường
Điểm cốt lõi: khi dùng corticoid do bác sĩ kê, có sự kiểm soát.
Khi dùng mà không biết:
- Không biết mình đang uống thuốc gì.
- Không biết liều bao nhiêu.
- Không được theo dõi tác dụng phụ.
- Có thể uống chồng lên thuốc bác sĩ kê.
- Bác sĩ không biết nên không lý giải được các bất thường.
- Dùng kéo dài không giới hạn.
- Ngừng đột ngột khi hết thuốc hoặc khi phát hiện ra.
Nếu nghi ngờ đã dùng
- Không tự ngừng đột ngột nếu đã dùng dài ngày — đặc biệt nếu có các biểu hiện của corticoid.
- Giữ lại sản phẩm và bao bì.
- Đi khám ngay, mang theo sản phẩm.
- Kể rõ đã dùng bao lâu, liều thế nào.
- Làm các xét nghiệm theo chỉ định.
- Theo hướng dẫn giảm liều nếu cần.
Mục thứ hai quan trọng: sản phẩm là bằng chứng và giúp bác sĩ biết cần kiểm tra gì.
Cách phòng tránh
- Chỉ mua sản phẩm có số đăng ký và nhãn mác đầy đủ.
- Mua ở nơi có địa chỉ, có hoá đơn.
- Tránh sản phẩm bán qua mạng xã hội không rõ nguồn.
- Tránh viên hoàn, thuốc bột tự đóng gói.
- Nghi ngờ khi hiệu quả quá nhanh.
- Hỏi dược sĩ về sản phẩm trước khi mua.
- Tra cứu số đăng ký trên cổng thông tin chính thức.
Với người thân
Nhóm dễ bị nhắm tới nhất là người cao tuổi có bệnh xương khớp mạn tính.
Nếu thấy cha mẹ:
- Đang dùng một loại thuốc không rõ nguồn gốc.
- Khen thuốc rất hiệu nghiệm.
- Có biểu hiện mặt tròn, tăng cân, da mỏng dễ bầm.
Đó là lúc nên đưa cả thuốc lẫn người đi khám.
Nên tiếp cận nhẹ nhàng — nhiều người cao tuổi ngại bị trách vì đã tin và đã mua, nên dễ giấu.
Mục tiêu là giải quyết vấn đề, không phải trách móc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có sản phẩm thảo dược bị trộn tân dược?
Vì người bán muốn sản phẩm cho hiệu quả nhanh để khách tin và mua tiếp. Thảo dược thật thường tác dụng chậm và không rõ, nên việc trộn thuốc tây tạo ra cảm giác hiệu nghiệm ngay.
Nhóm sản phẩm nào hay bị trộn nhất?
Các sản phẩm cho xương khớp, giảm cân, hỗ trợ sinh lý, chữa hen và dị ứng, cùng các sản phẩm cho tiểu đường. Đây là những nhóm mà người dùng mong muốn hiệu quả nhanh thấy được.
Dấu hiệu nào gợi ý sản phẩm bị trộn?
Hiệu quả nhanh bất thường với bệnh mạn tính, hết tác dụng khi ngừng, xuất hiện tác dụng phụ điển hình của thuốc tây, và sản phẩm không rõ nguồn gốc bán qua kênh không chính thức.
Nguy hiểm nhất là gì?
Người dùng không biết mình đang uống thuốc gì và liều bao nhiêu, có thể uống chồng lên thuốc bác sĩ kê, và không được theo dõi tác dụng phụ. Với corticoid, việc ngừng đột ngột sau khi dùng dài ngày còn có thể nguy hiểm tính mạng.