Dược liệu giả và nhầm lẫn trên thị trường

Khi nói tới dược liệu giả, người ta thường nghĩ tới việc làm giả cố ý.

Nhưng thực tế còn có cả nhầm lẫn không cố ý — và cả hai đều dẫn tới cùng một kết quả: người mua nhận về thứ khác với thứ mình cần.

Các hình thức làm giả

Thay bằng loài rẻ tiền

Dùng một loài khác trông tương tự nhưng giá thấp hơn nhiều.

Khi đã cắt lát và phơi khô, rất nhiều loài trở nên khó phân biệt bằng mắt thường.

Với các dược liệu quý giá cao, động cơ kinh tế cho việc này rất lớn.

Rút hoạt chất

Đây là hình thức tinh vi và khó phát hiện nhất.

Dược liệu bị chiết lấy hoạt chất để dùng cho mục đích khác. Phần bã còn lại được sấy khô và bán như hàng nguyên.

Nhìn bên ngoài gần như không khác gì hàng thật — nhưng gần như không còn tác dụng.

Dấu hiệu có thể nhận ra:

• Mùi nhạt hơn bình thường.
• Vị nhạt.
• Nhẹ hơn so với kích thước.
• Màu nhạt hoặc bất thường.

Tăng trọng

Phun hoặc ngâm các chất làm tăng khối lượng: nước muối, đường, bột, các chất khoáng.

Mục đích: bán được nhiều tiền hơn trên cùng lượng hàng.

Dấu hiệu:

• Nặng bất thường so với kích thước.
• Hơi ẩm, dính tay.
• Có lớp bột hoặc tinh thể trên bề mặt.
• Vị mặn hoặc ngọt bất thường.
• Khi ngâm nước, nước đục bất thường.

Nhuộm màu

Dùng phẩm màu để làm dược liệu trông tươi đẹp hơn, hoặc để giả một loại có giá cao hơn.

Dấu hiệu:

• Màu quá đều, quá tươi.
• Ngâm nước thấy phai màu bất thường.
• Chạm vào thấy bám màu ra tay.

Xông lưu huỳnh quá mức

Đã nói ở bài về bảo quản. Dấu hiệu: màu sáng bất thường, mùi hắc, vị chua lạ.

Trộn lẫn

Trộn hàng thật với hàng giả theo tỷ lệ — khó phát hiện hơn là giả hoàn toàn.

Nhầm lẫn không cố ý

Đây là vấn đề riêng của thị trường Việt Nam.

Tên gọi chồng chéo

Như đã nói ở bài về các loại sâm:

• Cùng một tên chỉ nhiều cây khác nhau tuỳ vùng.
• Cùng một cây có nhiều tên.
• Tên trong sách và tên dân gian không khớp.

Kết quả: người bán và người mua có thể đang nói về hai thứ khác nhau mà không ai biết.

Người bán không có chuyên môn

Nhiều nơi bán dược liệu là cửa hàng buôn bán, không có chuyên môn về nhận dạng thực vật.

Họ mua vào theo tên và bán ra theo tên — không kiểm chứng được.

Chuỗi cung ứng dài

Từ người thu hái tới người bán lẻ có thể qua nhiều khâu trung gian, và mỗi khâu là một cơ hội cho nhầm lẫn hoặc thay thế.

Hậu quả

• Không có tác dụng — mất tiền, và mất cả thời gian điều trị.
• Tác dụng khác với mong muốn.
• Ngộ độc nếu thay bằng loài có độc.
• Phơi nhiễm hoá chất từ các chất dùng để tăng trọng, nhuộm, bảo quản.
• Tương tác không lường trước vì không biết thực sự đang uống gì.

Hậu quả thứ nhất đáng nhấn mạnh: khi một dược liệu không có tác dụng, người dùng thường kết luận sai rằng "loại này không hợp với mình" thay vì nghĩ tới việc mình đã mua phải hàng giả.

Cách giảm rủi ro khi mua

Về nơi mua

• Nơi có địa chỉ rõ ràng, có giấy phép kinh doanh.
• Lấy hoá đơn — đây là bằng chứng nếu có vấn đề.
• Cơ sở y học cổ truyền có uy tín.
• Nhà thuốc có bán dược liệu.
• Tránh hàng trôi nổi ở chợ không rõ nguồn.
• Tránh mua qua mạng xã hội từ người không rõ danh tính.
• Cảnh giác với hàng bán rong, bán ở hội chợ.

Về sản phẩm

• Ưu tiên hàng đóng gói có nhãn và số đăng ký.
• Có tên khoa học trên nhãn.
• Có thông tin nhà sản xuất.
• Có ngày sản xuất, hạn dùng.
• Có phiếu kiểm nghiệm nếu là giao dịch lớn.

Về giá

Giá rẻ bất thường là dấu hiệu cảnh báo.

Dược liệu quý có giá cao vì lý do thực tế — hiếm, khó thu hái, mất nhiều năm nuôi trồng.

Nếu ai đó bán với giá bằng một phần nhỏ giá thị trường, câu hỏi hợp lý là: vì sao?

Nhưng giá cao cũng không bảo đảm hàng thật — chỉ là giá rẻ bất thường thì gần như chắc chắn có vấn đề.

Vài điểm quan sát chung

• Mùi — có mùi đặc trưng không, hay đã nhạt hoặc có mùi lạ?
• Màu — tự nhiên hay quá đẹp?
• Độ khô — giòn hay còn ẩm?
• Trọng lượng — có nặng bất thường không?
• Tạp chất — có lẫn đất cát, cành lá vụn không?
• Đồng đều — quá đồng đều cũng đáng nghi.

Với các giao dịch giá trị lớn

Nếu định mua dược liệu quý với số tiền đáng kể:

• Yêu cầu hồ sơ nguồn gốc.
• Yêu cầu phiếu kiểm nghiệm.
• Cân nhắc kiểm định độc lập — chi phí kiểm định nhỏ so với giá trị giao dịch.
• Lấy hoá đơn đầy đủ.
• Không quyết định vội dưới áp lực.
• Nhờ người có chuyên môn xem giúp nếu quen biết.

Mục áp chót quan trọng: áp lực phải mua ngay là kỹ thuật bán hàng, không phải tình huống thật.

Một cách tiếp cận thực tế

Với người dùng thông thường, việc phân biệt hàng thật hàng giả bằng mắt là không khả thi — kỹ thuật làm giả ngày càng tinh vi.

Vì vậy chiến lược hợp lý không phải là học cách nhận biết, mà là chọn kênh mua đáng tin và chọn sản phẩm có hồ sơ.

Và với các dược liệu giá rất cao, một câu hỏi đáng đặt trước tiên: mình có thật sự cần thứ này không, hay số tiền đó dùng vào việc khác thì có ích hơn?

Câu hỏi thường gặp