Câu "nghiên cứu khoa học đã chứng minh" xuất hiện trong hầu hết quảng cáo dược liệu.
Biết cách kiểm tra câu đó là kỹ năng hữu ích — và không cần chuyên môn y khoa để làm được.
Ba mức nghiên cứu
Đây là điều quan trọng nhất cần nắm.
| Mức | Làm gì | Trả lời được câu hỏi gì |
|---|---|---|
| Ống nghiệm | Thử chất lên tế bào trong đĩa | Chất này có hoạt tính sinh học không |
| Động vật | Thử trên chuột hoặc loài khác | Có tác dụng trên cơ thể sống không |
| Người | Thử nghiệm lâm sàng | Có giúp được người bệnh không |
Chỉ mức thứ ba mới trả lời được câu hỏi mà người dùng quan tâm.
Vì sao ống nghiệm không đủ
Trong đĩa thí nghiệm, chất được đổ trực tiếp lên tế bào ở nồng độ do người nghiên cứu chọn.
Trong cơ thể thì khác hẳn:
- Chất phải hấp thu qua ruột — nhiều chất hấp thu rất kém.
- Phải qua gan — nơi chuyển hoá và có thể phá huỷ chất.
- Phải đến được nơi cần tới ở nồng độ đủ.
- Bị thận thải trừ liên tục.
Kết quả: nồng độ đạt được trong máu thường thấp hơn rất nhiều so với nồng độ dùng trong đĩa.
Đây là lý do vô số chất "tiêu diệt tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm" không bao giờ trở thành thuốc.
Vì sao động vật cũng chưa đủ
Chuột và người khác nhau về chuyển hoá, về liều tương đối, về cách bệnh diễn biến.
Rất nhiều chất hiệu quả ở chuột đã thất bại khi thử ở người — đây là thực tế quen thuộc trong phát triển thuốc.
Với nghiên cứu ở người — vẫn cần hỏi thêm
Có nhóm đối chứng không?
Đây là câu quan trọng nhất.
Lý do:
- Nhiều bệnh tự khỏi — cảm cúm, đau lưng cấp, nhiều vấn đề tiêu hoá.
- Hiệu ứng giả dược có thật — người tin mình đang được điều trị thường cảm thấy đỡ hơn.
- Người ta tìm đến điều trị khi đang ở lúc tệ nhất, và sau đó thường sẽ đỡ hơn dù làm gì.
Không có nhóm so sánh thì không tách được tác dụng thật khỏi ba yếu tố trên.
Một nghiên cứu kiểu "cho 50 người uống, 40 người thấy đỡ" không nói lên điều gì — vì không biết bao nhiêu người sẽ đỡ nếu không uống gì.
Có mù không?
Nếu người tham gia và người đánh giá đều không biết ai dùng thật ai dùng giả dược, kết quả đáng tin hơn nhiều.
Bao nhiêu người tham gia?
Nghiên cứu 20 người và nghiên cứu 2.000 người có độ tin cậy rất khác nhau.
Nghiên cứu nhỏ dễ cho kết quả ngẫu nhiên.
Kéo dài bao lâu?
Một nghiên cứu hai tuần không nói được gì về an toàn khi dùng nhiều năm.
Đo cái gì?
Đây là chỗ tinh vi.
Có sự khác nhau giữa:
- Chỉ số trung gian — một con số trong xét nghiệm thay đổi.
- Kết quả thật — người bệnh sống lâu hơn, ít biến chứng hơn, cảm thấy khoẻ hơn.
Một chỉ số cải thiện không tự động có nghĩa là người bệnh được lợi. Lịch sử y học có nhiều trường hợp chỉ số đẹp lên nhưng kết quả thật lại xấu đi.
Ai tài trợ?
Nghiên cứu do chính nhà sản xuất tài trợ không tự động sai, nhưng đó là thông tin cần biết.
Một nghiên cứu tốt luôn công bố nguồn tài trợ và xung đột lợi ích.
Các cách dẫn nguồn gây hiểu nhầm
Không nói rõ mức nghiên cứu
Câu: "Nghiên cứu cho thấy hoạt chất X ức chế tế bào ung thư."
Bỏ sót: đó là nghiên cứu trong đĩa thí nghiệm.
Nói về hoạt chất, bán cả cây
Nghiên cứu dùng hoạt chất tinh khiết ở nồng độ cao. Sản phẩm bán là cây khô, chứa hoạt chất đó ở lượng rất nhỏ.
Hai thứ không tương đương.
Ngoại suy quá xa
Nghiên cứu cho thấy một cải thiện nhỏ ở một chỉ số. Quảng cáo thành "chữa được bệnh".
Chọn lọc kết quả
Có mười nghiên cứu, tám cho kết quả âm tính, hai cho kết quả dương tính. Quảng cáo chỉ dẫn hai cái sau.
Dẫn nghiên cứu không tồn tại
Ghi tên một tổ chức nghe uy tín mà không dẫn được công bố cụ thể.
Cách kiểm tra nhanh
Khi gặp một tuyên bố về dược liệu, tự hỏi theo thứ tự:
- Nghiên cứu ở đâu? — ống nghiệm, chuột hay người?
- Có nhóm đối chứng không?
- Bao nhiêu người?
- Đo cái gì? — chỉ số hay kết quả thật?
- Ai tài trợ?
- Có công bố cụ thể để tra không?
Nếu người quảng cáo không trả lời được câu số một, mọi thứ còn lại không cần hỏi nữa.
Về việc "y học chưa công nhận"
Một lập luận thường gặp: "Y học hiện đại chưa công nhận vì chưa nghiên cứu đủ."
Lập luận này đôi khi đúng — có những thứ thật sự chưa được nghiên cứu đầy đủ.
Nhưng nó cũng là cách né tránh câu hỏi về bằng chứng.
Cách phản biện đơn giản: nếu chưa đủ bằng chứng, thì việc trung thực là nói "chưa biết", không phải là quảng cáo công dụng chắc chắn.
Một sản phẩm vừa nói "khoa học chưa hiểu hết" vừa hứa hẹn chữa được bệnh là tự mâu thuẫn.
Điều đáng nhớ
Không ai đòi hỏi người dùng phải đọc được tài liệu y khoa.
Nhưng chỉ cần một câu hỏi — "nghiên cứu đó làm ở ống nghiệm, ở chuột, hay ở người?" — đã lọc được phần lớn các tuyên bố thổi phồng.
Và nếu không chắc, có một cách đơn giản hơn: mang thông tin đó hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Ba mức nghiên cứu khác nhau thế nào?
Nghiên cứu ống nghiệm thử chất trên tế bào trong đĩa, nghiên cứu động vật thử trên chuột hoặc loài khác, và thử nghiệm lâm sàng thử trên người. Chỉ mức cuối mới trả lời được câu hỏi thực tế về hiệu quả ở người bệnh.
Vì sao kết quả ống nghiệm không áp dụng được cho người?
Vì nồng độ dùng trong đĩa thí nghiệm thường cao hơn rất nhiều so với nồng độ đạt được trong máu khi uống, và vì cơ thể còn có gan chuyển hoá, thận thải trừ, hàng rào hấp thu — những yếu tố không có trong đĩa.
Vì sao cần nhóm đối chứng?
Vì nhiều bệnh tự khỏi và vì hiệu ứng giả dược có thật. Không có nhóm so sánh thì không tách được tác dụng của sản phẩm khỏi diễn biến tự nhiên của bệnh.
Làm sao biết một quảng cáo dẫn nguồn sai?
Dấu hiệu thường gặp là nói nghiên cứu chứng minh mà không nêu rõ nghiên cứu ở đâu, ở mức nào, cỡ mẫu bao nhiêu, và ai tài trợ. Khi tra lại, nhiều trường hợp hoá ra là nghiên cứu ống nghiệm hoặc trên chuột.