Trong các tình huống cấp cứu, mỗi giờ trì hoãn đều có giá.
Đây là nhóm thực hành dân gian gây hậu quả nhanh nhất và rõ nhất.
Rắn cắn
Vì sao đây là cấp cứu
Nọc rắn có thể gây:
- Tổn thương mô tại chỗ, hoại tử.
- Rối loạn đông máu, chảy máu khó cầm.
- Liệt cơ, trong đó có cơ hô hấp.
- Tổn thương thận.
- Tổn thương tim.
Với một số loài, thời gian từ lúc cắn tới lúc xuất hiện biến chứng nặng có thể rất ngắn.
Và điều trị đặc hiệu — huyết thanh kháng nọc — chỉ có ở cơ sở y tế và hiệu quả cao nhất khi dùng sớm.
Việc cần làm
- Giữ bình tĩnh — hoảng loạn làm tim đập nhanh, nọc lan nhanh hơn.
- Hạn chế cử động vùng bị cắn.
- Đặt vùng bị cắn thấp hơn tim.
- Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ, nới quần áo chật — vì vùng đó sẽ sưng.
- Bất động chi bằng nẹp nếu có.
- Đưa tới cơ sở y tế nhanh nhất có thể.
- Nếu an toàn, ghi nhớ hoặc chụp ảnh con rắn từ xa — giúp bác sĩ chọn huyết thanh.
Mục cuối: không cố bắt hoặc giết rắn — nguy cơ bị cắn thêm.
Những việc TUYỆT ĐỐI KHÔNG làm
- Không garo chặt — cắt hoàn toàn máu nuôi có thể gây hoại tử phải cắt cụt chi.
- Không rạch vết cắn để hút nọc — không hiệu quả, gây chảy máu và nhiễm trùng.
- Không hút bằng miệng — nguy hiểm cho người hút.
- Không chườm đá — làm tổn thương mô thêm.
- Không đắp lá, bôi thuốc, rắc bột lên vết cắn.
- Không cho uống rượu hay chất kích thích.
- Không dùng "đá chữa rắn cắn" hay các vật được cho là hút nọc.
- Không đi tìm thầy lang trước khi tới bệnh viện.
- Không chờ xem có nặng lên không.
Mục áp chót là nguyên nhân của nhiều ca tử vong hoặc tàn phế.
Thời gian đi tìm thầy lang, đắp thuốc rồi chờ xem là thời gian nọc độc lan và gây tổn thương.
Khi tới viện thì đã muộn cho điều trị hiệu quả nhất.
Về lý do người ta tìm thầy lang
Cần hiểu để nói chuyện hiệu quả:
- Cơ sở y tế ở xa.
- Tin vào kinh nghiệm địa phương.
- Nghe kể về những ca được chữa khỏi.
- Lo chi phí.
Về điểm thứ ba: nhiều vết cắn là rắn không độc hoặc rắn độc nhưng không bơm nọc.
Những ca đó tự khỏi dù làm gì — và chúng tạo nên danh tiếng cho các phương pháp không hiệu quả.
Còn những ca thật sự nguy hiểm thì thường không kể lại được.
Ong và côn trùng đốt
Hai nhóm nguy cơ khác nhau
Nguy cơ 1: Sốc phản vệ
Đây là nguy cơ nguy hiểm nhất và có thể xảy ra ngay cả với một nốt đốt.
Dấu hiệu:
- Khó thở, thở rít.
- Sưng môi, lưỡi, mặt, họng.
- Nổi mề đay lan nhanh toàn thân.
- Chóng mặt, choáng.
- Tim đập nhanh, tụt huyết áp.
- Buồn nôn, nôn, đau bụng.
- Cảm giác sắp ngất.
Đây là cấp cứu tối khẩn — gọi cấp cứu ngay.
Sốc phản vệ có thể diễn tiến rất nhanh.
Nguy cơ 2: Bị đốt nhiều nốt
Khi bị ong đốt nhiều nốt cùng lúc, lượng nọc lớn có thể gây tổn thương thận, tổn thương cơ, rối loạn đông máu.
Đây cũng là tình huống cần đi viện ngay.
Xử trí
- Rời khỏi khu vực nếu là ong.
- Lấy ngòi ra nếu có — cạo ngang bằng vật cứng, không bóp.
- Rửa sạch bằng nước và xà phòng.
- Chườm mát để giảm sưng đau.
- Theo dõi sát dấu hiệu sốc phản vệ.
- Đi viện ngay nếu có dấu hiệu toàn thân hoặc bị đốt nhiều nốt.
Mục thứ hai: bóp ngòi làm bơm thêm nọc vào.
Không làm
- Không đắp lá, bôi vôi, bôi nước mắm lên nốt đốt.
- Không gãi.
- Không chờ xem nếu có dấu hiệu toàn thân.
Với người đã từng sốc phản vệ
Cần hỏi bác sĩ về việc mang theo thuốc cấp cứu và cách dùng.
Đây là điều có thể cứu mạng.
Chó, mèo và động vật cắn
Nhóm này có nguy cơ riêng: bệnh dại.
Việc cần làm
- Rửa vết thương ngay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trong thời gian đủ lâu — đây là bước rất quan trọng.
- Sát khuẩn.
- Đi khám ngay để được tư vấn tiêm phòng.
- Theo dõi con vật nếu có thể.
Điều cần nói rõ
Bệnh dại khi đã khởi phát triệu chứng thì gần như không cứu được.
Nhưng hoàn toàn phòng được bằng tiêm phòng sau phơi nhiễm nếu tiêm kịp thời.
Vì vậy:
- Không có bài thuốc nào chữa được bệnh dại.
- Không chờ đợi, không tự xử lý.
- Không tin các phương pháp "thử xem có dại không".
- Đi khám ngay để được tư vấn.
Đây là một trong những tình huống mà ranh giới giữa đi khám và không đi khám là ranh giới giữa sống và chết.
Nguyên tắc chung
Với mọi tình huống cấp cứu:
Đi tới cơ sở y tế là việc đầu tiên, không phải việc cuối cùng sau khi đã thử mọi cách khác.
Các phương pháp dân gian trong nhóm này không có bằng chứng hiệu quả, và cái giá của việc trì hoãn là rất lớn.
Câu hỏi thường gặp
Bị rắn cắn thì làm gì đầu tiên?
Giữ bình tĩnh, hạn chế cử động, đặt vùng bị cắn thấp hơn tim, tháo trang sức và nới quần áo chật, rồi đưa tới cơ sở y tế nhanh nhất có thể. Đây là tình huống cấp cứu, không phải tình huống để tự xử lý.
Những việc nào tuyệt đối không làm?
Không garo chặt, không rạch hút nọc, không chườm đá, không đắp lá hay bôi thuốc lên vết cắn, không cho uống rượu, và không chờ xem có nặng lên không rồi mới đi.
Vì sao đắp lá lại nguy hiểm trong trường hợp này?
Vì nó không trung hoà được nọc độc, lại làm mất thời gian quý giá, gây nhiễm trùng thêm, và che khuất vết thương khiến bác sĩ khó đánh giá mức độ khi tới viện.
Dấu hiệu sốc phản vệ sau khi bị đốt là gì?
Khó thở, thở rít, sưng môi lưỡi họng, nổi mề đay lan nhanh, chóng mặt, tụt huyết áp, buồn nôn. Đây là cấp cứu tối khẩn cần gọi cấp cứu ngay lập tức.