Trẻ nhỏ là nhóm dễ tổn thương nhất — gan thận chưa hoàn thiện, cơ thể nhỏ, và không tự nói được cảm giác bất thường.
Bài này nêu các thực hành dân gian đã được ghi nhận là gây hại cho trẻ.
Thuốc cam và các loại thuốc bột không nhãn
Đây là mối nguy nghiêm trọng nhất trong danh sách.
Vấn đề
Nhiều loại thuốc cam, thuốc bột truyền thống không rõ nguồn gốc chứa chì.
Đã có nhiều ca ngộ độc chì ở trẻ được ghi nhận tại Việt Nam liên quan tới các sản phẩm này.
Hậu quả của ngộ độc chì
- Tổn thương thần kinh — ảnh hưởng tới phát triển trí tuệ.
- Thiếu máu.
- Chậm phát triển thể chất.
- Ảnh hưởng thận.
- Co giật trong ca nặng.
Tổn thương thần kinh do chì ở trẻ nhỏ thường không hồi phục hoàn toàn.
Đây là hậu quả theo trẻ suốt đời.
Dấu hiệu
- Da xanh, thiếu máu.
- Chán ăn, đau bụng.
- Nôn, táo bón.
- Kích thích hoặc li bì bất thường.
- Chậm phát triển.
- Co giật.
Các dấu hiệu này không đặc hiệu và dễ bị bỏ qua — đó là lý do chẩn đoán thường muộn.
Nếu trẻ có dùng thuốc bột không rõ nguồn gốc và có các dấu hiệu này, cần nói rõ với bác sĩ về việc đã dùng gì.
Nguyên tắc
Không cho trẻ dùng bất kỳ loại thuốc bột, viên hoàn nào không có nhãn mác và số đăng ký.
Không có ngoại lệ nào cho nguyên tắc này.
Mật ong cho trẻ dưới một tuổi
Đây là khuyến cáo rõ ràng và cần được biết rộng rãi hơn.
Vì sao
Mật ong có thể chứa bào tử vi khuẩn gây ngộ độc botulinum.
Ở người lớn và trẻ lớn, hệ tiêu hoá ức chế được chúng.
Ở trẻ dưới một tuổi, hệ tiêu hoá chưa đủ khả năng này — bào tử có thể phát triển và sinh độc tố.
Áp dụng cho
- Mật ong cho ăn trực tiếp.
- Mật ong dùng để rơ lưỡi — thực hành rất phổ biến.
- Mật ong pha nước.
- Thực phẩm có mật ong.
- Các bài thuốc dân gian có mật ong.
Mục thứ hai đáng nhấn mạnh vì đây là thực hành phổ biến nhất.
Việc rơ lưỡi cho trẻ nhỏ nên dùng nước muối sinh lý hoặc theo hướng dẫn của bác sĩ, không dùng mật ong.
Dấu hiệu ngộ độc botulinum ở trẻ
- Táo bón.
- Bú kém, nuốt khó.
- Khóc yếu.
- Mềm nhũn, giảm trương lực cơ.
- Sụp mí.
- Khó thở.
Đây là cấp cứu.
Các thực hành khi trẻ sốt
Không nên làm
- Không ủ ấm kín khi trẻ sốt — làm nhiệt độ tăng thêm.
- Không chườm nước lạnh hoặc nước đá — gây co mạch, run, làm tăng thân nhiệt.
- Không lau bằng rượu hoặc cồn — hấp thu qua da, có thể gây ngộ độc ở trẻ.
- Không cạo gió, giác hơi.
- Không xông cho trẻ nhỏ — nguy cơ bỏng rất cao.
- Không dùng thuốc hạ sốt của người lớn hoặc ước lượng liều.
- Không tự dùng nhiều loại hạ sốt cùng lúc.
Nên làm
- Cho trẻ mặc thoáng mát.
- Phòng thoáng, không quá nóng.
- Bù đủ nước.
- Lau bằng nước ấm nếu cần.
- Dùng thuốc hạ sốt theo cân nặng và theo hướng dẫn.
- Theo dõi sát.
Đưa đi khám ngay khi
- Trẻ dưới ba tháng có sốt — luôn cần khám.
- Sốt cao không hạ.
- Li bì, khó đánh thức.
- Co giật.
- Nôn nhiều.
- Phát ban.
- Thở nhanh, khó thở.
- Bỏ bú, bỏ ăn.
- Cổ cứng.
- Dấu hiệu mất nước.
- Cha mẹ thấy lo lắng — lý do chính đáng.
Cạo gió, giác hơi, đánh gió cho trẻ
Không nên áp dụng cho trẻ nhỏ:
- Da trẻ mỏng, dễ tổn thương.
- Gây đau và sợ hãi.
- Để lại vết bầm.
- Che khuất dấu hiệu bệnh thật — ví dụ ban xuất huyết.
- Làm chậm việc đưa trẻ đi khám.
- Nguy cơ bỏng với giác hơi bằng lửa.
Điểm thứ tư đáng chú ý: các vết do cạo gió có thể khiến bác sĩ khó đánh giá, và trong một số bệnh, ban trên da là dấu hiệu chẩn đoán quan trọng.
Các thực hành nguy hiểm khác
Cho trẻ dùng sái thuốc phiện hoặc các chất gây nghiện
Một số nơi có tập quán cho trẻ quấy khóc dùng các chất này.
Đây là thực hành cực kỳ nguy hiểm — có thể gây ức chế hô hấp và tử vong ở trẻ nhỏ.
Rơ lưỡi bằng các chất không phù hợp
Ngoài mật ong, một số chất khác cũng không phù hợp.
Nên dùng nước muối sinh lý hoặc theo hướng dẫn bác sĩ.
Nhỏ các dung dịch tự chế vào mũi, mắt, tai
Nguy cơ nhiễm trùng và tổn thương.
Chỉ dùng dung dịch chuyên dụng có nhãn mác.
Đắp lá lên rốn, lên thóp
Nguy cơ nhiễm trùng, đặc biệt với rốn trẻ sơ sinh chưa lành.
Nhiễm trùng rốn ở trẻ sơ sinh có thể lan nhanh và rất nguy hiểm.
Bôi tinh dầu gần mũi trẻ nhỏ
Một số loại có thể gây phản ứng ở đường thở của trẻ.
Nặn sữa ở ngực trẻ sơ sinh
Hiện tượng sưng nhẹ ở ngực trẻ sơ sinh là bình thường do nội tiết của mẹ và tự hết.
Nặn có thể gây nhiễm trùng.
Nhổ răng, cắt lợi bằng dụng cụ không vô khuẩn
Nguy cơ nhiễm trùng và chảy máu.
Nguyên tắc chung với trẻ
- Hỏi bác sĩ nhi trước khi dùng bất cứ thứ gì.
- Chỉ dùng sản phẩm có nhãn mác ghi rõ độ tuổi.
- Tuân thủ độ tuổi trên nhãn.
- Liều theo cân nặng, không ước lượng.
- Không dùng thuốc của người lớn.
- Không nghe lời truyền miệng về bài thuốc cho trẻ.
- Đi khám sớm thay vì thử các cách ở nhà.
- Tin vào trực giác của mình — nếu thấy con khác thường thì đi khám.
Nói với ông bà thế nào
Nhiều thực hành này đến từ thế hệ trước với ý tốt.
Cách tiếp cận có thể hiệu quả hơn:
- Không bác bỏ toàn bộ kinh nghiệm của họ.
- Tập trung vào một vài điều quan trọng nhất — thuốc cam và mật ong là hai điều đáng ưu tiên.
- Nêu lý do cụ thể, không nói chung chung.
- Dùng lời bác sĩ làm căn cứ — "bác sĩ dặn là..."
- Đề nghị cùng hỏi bác sĩ ở lần khám tới.
- Ghi nhận ý tốt của họ.
Mục thứ hai thực tế: thay đổi được hai điều quan trọng nhất còn hơn tranh cãi về mười điều rồi không đổi được gì.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thuốc cam nguy hiểm cho trẻ?
Vì nhiều loại thuốc cam không rõ nguồn gốc chứa chì, và đã có nhiều ca ngộ độc chì ở trẻ được ghi nhận. Ngộ độc chì gây tổn thương thần kinh ảnh hưởng tới phát triển trí tuệ và thường không hồi phục hoàn toàn.
Vì sao trẻ dưới một tuổi không được ăn mật ong?
Vì mật ong có thể chứa bào tử vi khuẩn gây ngộ độc botulinum ở trẻ nhỏ, do hệ tiêu hoá của trẻ chưa đủ khả năng ức chế chúng. Đây là khuyến cáo rõ ràng và áp dụng cho cả mật ong dùng để rơ lưỡi.
Cạo gió, giác hơi cho trẻ có nên không?
Không nên. Da trẻ mỏng dễ tổn thương, và những việc này gây đau, để lại vết bầm, đồng thời có thể che khuất dấu hiệu bệnh thật cũng như làm chậm việc đưa trẻ đi khám.
Trẻ sốt thì nên làm gì?
Cho trẻ mặc thoáng, bù đủ nước, dùng thuốc hạ sốt theo cân nặng nếu cần và theo hướng dẫn, theo dõi sát. Trẻ dưới ba tháng có sốt luôn cần đi khám, và mọi trẻ có dấu hiệu bất thường đều cần khám ngay.