Chiết xuất chuẩn hoá: khác biệt giữa sản phẩm nghiêm túc và hàng trôi nổi

Hai hộp thực phẩm chức năng cùng ghi tên một loại dược liệu, cùng ghi khối lượng như nhau, nhưng có thể chứa lượng hoạt chất chênh nhau nhiều lần.

Khái niệm giải thích điều này là chuẩn hoá.

Vì sao cần chuẩn hoá

Hàm lượng hoạt chất trong cây không cố định. Nó thay đổi theo:

• Giống cây — cùng loài nhưng giống khác nhau cho hàm lượng khác nhau.
• Vùng trồng — đất, khí hậu, độ cao.
• Mùa thu hái — nhiều cây có hàm lượng đỉnh vào một thời điểm nhất định.
• Tuổi cây.
• Bộ phận dùng.
• Cách phơi sấy.
• Thời gian và điều kiện bảo quản.

Kết quả: nếu không kiểm soát, mỗi lô sản phẩm thực chất là một sản phẩm khác nhau.

Chuẩn hoá là gì

Nhà sản xuất chọn một hoặc vài chất làm chỉ điểm, rồi kiểm soát quy trình sao cho mỗi lô đều đạt hàm lượng chỉ điểm ở mức xác định.

Ví dụ cách ghi trên nhãn:

• "Chiết xuất chuẩn hoá chứa không dưới X% hoạt chất Y"
• "Tương đương Z mg dược liệu khô"

Cách ghi này cho người dùng biết mình đang nhận được gì.

Giới hạn của chuẩn hoá

Cần nói công bằng: chuẩn hoá theo một chất chỉ điểm không bảo đảm toàn bộ thành phần giống nhau.

Một cây chứa hàng trăm chất, và chuẩn hoá theo một chất không kiểm soát được phần còn lại.

Nhưng nó vẫn tốt hơn nhiều so với không kiểm soát gì.

Cách đọc nhãn sản phẩm

Những gì nên có trên nhãn

1. Tên khoa học của cây — không chỉ tên thường gọi.
2. Bộ phận dùng — rễ, lá, thân, quả.
3. Hàm lượng hoạt chất hoặc mức chuẩn hoá.
4. Dạng chiết xuất và tỷ lệ nếu có.
5. Các thành phần khác — tá dược, chất độn.
6. Số đăng ký sản phẩm.
7. Nhà sản xuất và địa chỉ.
8. Ngày sản xuất và hạn dùng.
9. Cảnh báo và thận trọng.
10. Điều kiện bảo quản.

Mục thứ chín là chỉ báo đáng chú ý: một nhà sản xuất nghiêm túc ghi rõ ai không nên dùng.

Nhãn không có phần thận trọng nào là dấu hiệu đáng ngờ — không có sản phẩm nào phù hợp với tất cả mọi người.

Dấu hiệu cảnh báo trên nhãn

• Chỉ ghi tên thường gọi, không có tên khoa học.
• Chỉ ghi khối lượng bột, không ghi hàm lượng hoạt chất.
• Không có số đăng ký.
• Không rõ nhà sản xuất.
• Ghi công dụng chữa bệnh — điều này không được phép với thực phẩm chức năng.
• Thành phần ghi mơ hồ kiểu "bí quyết gia truyền".
• Nhãn in mờ, sai chính tả.

Về mục ghi công dụng chữa bệnh: đây vừa là dấu hiệu thổi phồng vừa là dấu hiệu vi phạm quy định. Một sản phẩm sẵn sàng vi phạm ở điểm này có thể cũng không nghiêm túc ở những điểm khác.

Các chỉ tiêu kiểm nghiệm quan trọng

Hàm lượng hoạt chất

Có đúng như ghi trên nhãn không.

Kim loại nặng

Đây là vấn đề thực tế nhất với dược liệu.

Cây hút kim loại nặng từ đất — chì, cadimi, thuỷ ngân, asen.

Dược liệu trồng ở vùng đất ô nhiễm, gần khu công nghiệp, gần đường lớn có nguy cơ cao hơn.

Rễ và củ tích luỹ nhiều hơn lá, và đây chính là bộ phận được dùng của nhiều dược liệu quý.

Vì dùng dài ngày, tích luỹ là mối quan tâm thật.

Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật

Với dược liệu trồng đại trà, đây là chỉ tiêu cần kiểm.

Vi sinh vật và nấm mốc

Dược liệu khô bảo quản không tốt dễ nhiễm nấm mốc.

Một số loại nấm mốc sinh độc tố không bị phá huỷ bởi nhiệt — nghĩa là đun nấu không giải quyết được vấn đề.

Đây là lý do dược liệu có dấu hiệu mốc phải bỏ, không phơi lại để dùng.

Tân dược trộn lẫn

Với một số nhóm sản phẩm, đây là chỉ tiêu quan trọng — sẽ nói kỹ ở chuyên mục nhận biết hàng giả.

Phiếu kiểm nghiệm

Nhiều nhà sản xuất công bố phiếu kiểm nghiệm cho từng lô.

Khi xem phiếu, chú ý:

• Số lô có khớp với sản phẩm đang cầm không.
• Ngày kiểm nghiệm có gần với ngày sản xuất không.
• Đơn vị kiểm nghiệm là ai.
• Kiểm những chỉ tiêu gì — có đủ các mục quan trọng không.

Điểm đầu tiên quan trọng: một phiếu kiểm nghiệm của lô khác không nói lên gì về lô đang mua.

Một cách nhìn thực tế

Không phải ai cũng có điều kiện kiểm tra mọi thứ.

Nhưng có vài nguyên tắc đơn giản giúp giảm rủi ro:

• Mua ở nơi có địa chỉ rõ ràng, có hoá đơn.
• Ưu tiên sản phẩm có số đăng ký và ghi nhãn đầy đủ.
• Tránh hàng xách tay không nhãn tiếng Việt — không tra cứu được và không có ai chịu trách nhiệm.
• Tránh sản phẩm bán qua mạng xã hội không rõ nguồn.
• Cảnh giác với giá quá rẻ — dược liệu chất lượng có chi phí của nó.
• Cảnh giác với giá quá cao kèm hứa hẹn quá lớn.

Nếu vẫn không chắc

Mang sản phẩm tới hỏi dược sĩ.

Dược sĩ có thể:

• Đọc nhãn và cho biết thành phần có gì.
• Tra cứu số đăng ký.
• Cho biết có tương tác với thuốc đang dùng không.
• Cho biết có phù hợp với tình trạng của mình không.

Đây là dịch vụ có sẵn, miễn phí, và ít người tận dụng.

Câu hỏi thường gặp