Trên bao bì dược liệu ngày càng thấy nhiều mã QR, tem chống giả, mã lô.
Những công cụ này có giá trị thật — nhưng cũng có giới hạn mà người mua nên biết.
Truy xuất nguồn gốc là gì
Là hệ thống ghi lại thông tin về sản phẩm qua từng khâu trong chuỗi, từ trồng trọt tới tay người tiêu dùng.
Thông tin thường có:
- Vùng trồng, hộ trồng.
- Giống, ngày trồng.
- Ngày thu hái.
- Cơ sở sơ chế và chế biến.
- Số lô sản xuất.
- Ngày sản xuất, hạn dùng.
- Kết quả kiểm nghiệm của lô — nếu hệ thống có.
Vì sao nó có giá trị
Với người mua
- Biết sản phẩm đến từ đâu.
- Kiểm tra được sản phẩm có thật không.
- Xem được kết quả kiểm nghiệm nếu có.
- Biết ai chịu trách nhiệm.
Với thị trường
- Tăng chi phí và khó khăn cho việc làm giả.
- Buộc nhà sản xuất minh bạch hơn.
- Khi có vấn đề, xác định được lô nào và thu hồi được.
- Tạo lợi thế cho những người làm nghiêm túc.
Điểm cuối quan trọng: hệ thống truy xuất là cách để người làm tử tế phân biệt mình với hàng trôi nổi.
Giới hạn cần biết
Đây là phần mà quảng cáo không nói.
Mã có thể bị sao chép
Một mã QR có thể bị chụp lại và in lên hàng giả.
Người mua quét vào vẫn thấy thông tin hiện ra bình thường.
Các hệ thống tốt có cơ chế chống sao chép — ví dụ mã chỉ dùng một lần, hoặc báo số lần đã quét — nhưng không phải hệ thống nào cũng có.
Hệ thống chỉ ghi lại, không tự kiểm chứng
Đây là giới hạn cơ bản nhất.
Nếu thông tin nhập vào sai, hệ thống vẫn hiển thị thông tin sai đó.
Truy xuất nguồn gốc bảo đảm tính liên tục của thông tin, không bảo đảm tính đúng đắn của thông tin ban đầu.
Nó chỉ đáng tin khi có kiểm tra độc lập ở các khâu.
Chất lượng thông tin khác nhau
Có hệ thống ghi chi tiết tới từng hộ trồng, có kiểm nghiệm từng lô.
Có hệ thống chỉ hiện ra tên sản phẩm và tên công ty — thông tin mà nhãn cũng đã ghi.
Một mã QR chỉ dẫn tới trang giới thiệu sản phẩm không phải là truy xuất nguồn gốc.
Không thay thế được kiểm nghiệm
Biết sản phẩm từ đâu không có nghĩa là biết nó đạt chất lượng.
Hai thứ này bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Cách dùng cho hiệu quả
Khi quét mã, kiểm tra
- Thông tin có khớp với sản phẩm đang cầm không — tên, quy cách, hình ảnh.
- Số lô có khớp với số in trên bao bì không.
- Ngày sản xuất và hạn dùng có đúng không.
- Trang đích là của ai — có phải trang chính thức không, hay chỉ là một trang tạm.
- Thông tin có chi tiết không hay chỉ là quảng cáo.
- Có kết quả kiểm nghiệm không, và có khớp số lô không.
Điểm số hai và số sáu là quan trọng nhất — chúng khó giả hơn.
Các dấu hiệu đáng nghi
- Mã không quét được.
- Quét ra trang lỗi hoặc không tồn tại.
- Thông tin không khớp với sản phẩm.
- Chỉ hiện ra quảng cáo, không có thông tin lô.
- Trang đích trông tạm bợ, không chuyên nghiệp.
- Số lô không khớp.
Về tem chống giả
Các loại tem có mã cào, tem hologram, tem vỡ.
Có giá trị nhưng tem cũng bị làm giả.
Nên:
- Xem tem có dấu hiệu bị bóc dán lại không.
- Kiểm tra mã trên hệ thống của nhà sản xuất.
- Chú ý nếu tem báo mã đã được kiểm tra nhiều lần.
- Không dựa hoàn toàn vào tem.
Kết hợp nhiều dấu hiệu
Cách tiếp cận hợp lý là không dựa vào một yếu tố duy nhất.
Một sản phẩm đáng tin thường có nhiều dấu hiệu cùng lúc:
- Mua ở kênh phân phối chính thức.
- Nhãn đầy đủ thông tin.
- Có số đăng ký tra cứu được.
- Có truy xuất nguồn gốc với thông tin chi tiết.
- Có kiểm nghiệm.
- Giá hợp lý so với mặt bằng.
- Có hoá đơn.
Thiếu một vài yếu tố thì cân nhắc; thiếu nhiều yếu tố thì nên tránh.
Một lưu ý về kỳ vọng
Truy xuất nguồn gốc là công cụ hữu ích, nhưng nó không giải quyết được câu hỏi cơ bản hơn:
Sản phẩm này có thật sự giúp ích cho mục đích mình cần không?
Một sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, chất lượng đảm bảo, nhưng không có bằng chứng về hiệu quả cho mục đích của người dùng — thì vẫn là khoản chi không cần thiết.
Truy xuất nguồn gốc trả lời câu hỏi "đây có đúng là thứ nó nói không".
Nó không trả lời câu hỏi "thứ đó có tác dụng không".
Câu thứ hai vẫn phải hỏi bằng cách xem bằng chứng — và hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Mã QR truy xuất cho biết gì?
Tuỳ hệ thống, thường gồm thông tin về vùng trồng, ngày thu hái, cơ sở chế biến, số lô, ngày sản xuất, hạn dùng và đôi khi cả kết quả kiểm nghiệm của lô đó.
Có mã QR nghĩa là hàng thật không?
Không hoàn toàn. Mã có thể bị sao chép, và bản thân hệ thống chỉ ghi lại những gì được nhập vào chứ không tự kiểm chứng. Nên xem nó là một chỉ báo tốt chứ không phải bằng chứng tuyệt đối.
Nên kiểm tra gì khi quét mã?
Thông tin hiện ra có khớp với sản phẩm đang cầm không, số lô có khớp không, hạn dùng có đúng không, và trang đích có phải của nhà sản xuất thật không.
Tem chống giả có đáng tin không?
Có giá trị nhưng không tuyệt đối vì tem cũng bị làm giả. Nên kết hợp nhiều dấu hiệu thay vì chỉ dựa vào tem, và ưu tiên mua ở kênh phân phối chính thức.