Trong các tài liệu về dược liệu truyền thống, thời điểm thu hái luôn được nhắc tới rất cụ thể — tháng nào, giai đoạn nào của cây, thậm chí buổi nào trong ngày.
Điều này có cơ sở thật.
Vì sao hàm lượng thay đổi theo thời điểm
Cây không tổng hợp các chất một cách đều đặn quanh năm.
Lượng chất trong từng bộ phận thay đổi theo:
- Giai đoạn sinh trưởng — cây non, cây trưởng thành, cây ra hoa, cây kết quả.
- Mùa — mùa sinh trưởng và mùa nghỉ.
- Sự dịch chuyển dinh dưỡng — cây dồn chất về rễ hay về lá tuỳ giai đoạn.
- Thời điểm trong ngày — với một số chất, đặc biệt là tinh dầu.
Kết quả: cùng một cây, thu hái ở hai thời điểm khác nhau có thể chênh lệch đáng kể về hàm lượng.
Nguyên tắc chung theo bộ phận
Dưới đây là các nguyên tắc chung — cụ thể khác nhau theo từng loài, và đây là kiến thức chuyên môn của người trồng và người thu hái.
Rễ và củ
Thường thu hái khi cây ngừng sinh trưởng trên mặt đất và dồn dinh dưỡng xuống phần dưới.
Ở nhiều loài, đây là thời điểm cuối mùa sinh trưởng hoặc mùa cây nghỉ.
Lý do: lúc đó rễ củ tích luỹ nhiều nhất.
Thân và cành
Thường thu khi cây đã trưởng thành, tuỳ loài.
Vỏ cây
Thường thu vào thời điểm vỏ dễ bóc, thường là mùa cây sinh trưởng mạnh.
Lưu ý bền vững: bóc vỏ quanh thân làm chết cây. Thu hái vỏ cần theo phương pháp không giết cây.
Lá
Thường thu khi cây phát triển mạnh, trước hoặc trong giai đoạn ra hoa tuỳ loài.
Với các loại chứa tinh dầu, thường thu vào buổi sáng sau khi sương đã khô — nắng gắt buổi trưa làm bay hơi tinh dầu.
Hoa
Thường thu khi hoa mới nở hoặc còn nụ, tuỳ loài.
Hoa đã nở lâu hoặc bắt đầu tàn thường giảm chất lượng.
Quả và hạt
Thường thu khi chín, nhưng có loài cần thu khi còn xanh.
Toàn cây
Thường thu vào giai đoạn cây phát triển đầy đủ nhất.
Về tuổi cây
Đây là yếu tố quan trọng với nhiều dược liệu quý.
Một số loài cần nhiều năm mới đạt hàm lượng hoạt chất mong muốn.
Vấn đề thực tế:
- Trồng lâu năm tốn chi phí và thời gian.
- Có áp lực thu hoạch sớm để quay vòng vốn.
- Cây non trông không khác cây già bao nhiêu sau khi phơi khô.
Kết quả: sản phẩm được bán như hàng nhiều năm tuổi nhưng thực chất thu hái sớm.
Với các dược liệu mà tuổi cây quyết định giá, đây là hình thức gian lận phổ biến — và rất khó phát hiện bằng mắt.
Vì sao người mua khó kiểm tra
Sau khi đã phơi khô và cắt lát:
- Không biết thu hái tháng nào.
- Không biết cây bao nhiêu tuổi.
- Không biết cây ở giai đoạn nào khi thu.
Vì vậy chiến lược thực tế không phải là học cách nhận biết, mà là chọn nguồn có hồ sơ.
Hồ sơ truy xuất
Với sản phẩm được sản xuất theo quy trình kiểm soát, hồ sơ thường ghi:
- Vùng trồng.
- Giống.
- Ngày trồng.
- Ngày thu hái.
- Cách sơ chế.
- Kết quả kiểm nghiệm.
Thông tin này cho phép đánh giá được sản phẩm — điều mà nhìn bằng mắt không làm được.
Về khai thác bền vững
Đây là khía cạnh đáng nói.
Nhiều loài dược liệu quý ở Việt Nam đã trở nên khan hiếm trong tự nhiên do khai thác quá mức.
Các vấn đề:
- Thu hái cả cây non chưa kịp sinh sản.
- Đào cả gốc không để lại phần tái sinh.
- Thu hái ngoài mùa làm cây không kịp phục hồi.
- Bóc vỏ quanh thân làm chết cây.
Hệ quả:
- Loài suy giảm hoặc biến mất khỏi vùng.
- Giá tăng cao.
- Giá cao kích thích làm giả.
- Mất nguồn gen quý.
Điểm thứ ba đáng chú ý: sự khan hiếm và giá cao chính là động lực kinh tế lớn nhất cho việc làm giả.
Vì vậy việc phát triển vùng trồng có kiểm soát vừa giải quyết vấn đề bền vững vừa giảm được hàng giả trên thị trường.
Ưu tiên dược liệu trồng
Với người mua, việc ưu tiên dược liệu từ vùng trồng có kiểm soát thay vì hàng khai thác tự nhiên có nhiều lợi ích cùng lúc:
- Biết chắc đúng loài.
- Biết nguồn gốc, biết điều kiện đất.
- Có kiểm nghiệm.
- Không góp phần làm cạn kiệt tự nhiên.
- Ổn định về chất lượng giữa các lô.
Với người tự trồng
Nếu trồng dược liệu tại nhà để dùng:
- Tìm hiểu thời điểm thu hái phù hợp cho từng loài.
- Không thu hái cây còn quá non.
- Với lá: thu vào buổi sáng sau khi sương khô.
- Không thu hái cây đang bệnh hoặc có nấm mốc.
- Chừa lại phần cho cây tái sinh.
- Ghi lại ngày thu hái.
Mục cuối đơn giản mà hữu ích — nó cho biết dược liệu đã cất bao lâu, và giúp quyết định khi nào nên bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thời điểm thu hái lại quan trọng?
Vì hàm lượng hoạt chất trong cây thay đổi theo mùa và theo giai đoạn phát triển. Cùng một cây thu hái ở hai thời điểm khác nhau có thể chênh lệch đáng kể về hàm lượng.
Nguyên tắc chung theo bộ phận dùng là gì?
Rễ củ thường thu vào lúc cây ngừng sinh trưởng và dồn dinh dưỡng xuống dưới, lá thu khi cây phát triển mạnh, hoa thu khi mới nở, quả hạt thu khi chín. Cụ thể khác nhau theo từng loài.
Tuổi cây có quan trọng không?
Có, với nhiều loài. Một số dược liệu cần vài năm mới đạt hàm lượng hoạt chất mong muốn, và việc thu hái sớm để bán nhanh làm giảm giá trị thật của sản phẩm.
Người mua có kiểm tra được không?
Khó kiểm tra trực tiếp, nên cách thực tế là chọn nguồn có hồ sơ truy xuất ghi rõ thời điểm thu hái, và ưu tiên sản phẩm được sản xuất theo quy trình có kiểm soát.