Một thực tế ít được nói tới: phần lớn dược liệu lưu thông trên thị trường Việt Nam là hàng nhập khẩu.
Hiểu điều này giúp người mua đánh giá đúng hơn về sản phẩm mình đang mua.
Vì sao tỷ trọng nhập khẩu lớn
- Giá rẻ hơn — chi phí sản xuất ở nơi khác thấp hơn, quy mô lớn hơn.
- Nguồn cung dồi dào và ổn định — đáp ứng được đơn hàng lớn.
- Một số loài không trồng được trong nước hoặc trồng không hiệu quả.
- Chuỗi cung ứng đã hình thành từ lâu.
- Sản xuất trong nước chưa đáp ứng đủ nhu cầu.
Đây là thực tế kinh tế, không phải vấn đề đạo đức.
Vấn đề không nằm ở xuất xứ
Cần nói rõ điều này.
Dược liệu nhập không tự động kém hơn dược liệu trong nước.
Vấn đề nằm ở kênh nhập và mức kiểm soát.
| Nhập chính ngạch | Nhập không chính ngạch |
|---|---|
| Có hồ sơ nguồn gốc | Không có |
| Qua kiểm tra chất lượng | Không qua |
| Có kiểm nghiệm | Không có |
| Truy xuất được | Không truy được |
| Có đơn vị chịu trách nhiệm | Không ai chịu |
| Giá cao hơn | Giá rẻ |
Toàn bộ vấn đề nằm ở cột bên phải.
Các rủi ro với hàng không chính ngạch
Hàng đã rút hoạt chất
Đây là vấn đề đã được nhắc tới ở bài về dược liệu giả.
Dược liệu bị chiết lấy hoạt chất cho mục đích khác, phần bã được sấy khô và xuất đi.
Hàng này trông gần như bình thường nhưng gần như không còn tác dụng — và nó được bán với giá rẻ, nên có sức hút với người mua.
Kim loại nặng
Không biết đất trồng ở đâu, có ô nhiễm không, có kiểm nghiệm không.
Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật
Không qua kiểm tra.
Xử lý hoá chất
Xông lưu huỳnh quá mức, tẩy trắng, nhuộm màu, phun chất bảo quản — để hàng đẹp mã và giữ được lâu trong quá trình vận chuyển và lưu kho.
Nhầm loài
Chuỗi cung ứng dài qua nhiều khâu, mỗi khâu là một cơ hội cho nhầm lẫn hoặc thay thế cố ý.
Điều kiện bảo quản kém
Vận chuyển và lưu kho không kiểm soát nhiệt độ độ ẩm — nguy cơ nấm mốc.
Về giá rẻ bất thường
Đây là chỉ báo quan trọng nhất với người mua.
Dược liệu chất lượng có chi phí thật:
- Chi phí trồng trọt hoặc thu hái.
- Thời gian — với nhiều loài là nhiều năm.
- Chi phí sơ chế đúng cách.
- Chi phí kiểm nghiệm.
- Chi phí bảo quản và vận chuyển.
Nếu một sản phẩm rẻ hơn hẳn mặt bằng, có một lý do — và lý do đó thường không có lợi cho người mua.
Các khả năng: hàng rút hoạt chất, hàng thay loài, hàng cũ, hàng không qua kiểm soát, hoặc hàng trốn thuế.
Cách tự bảo vệ
Về nơi mua
- Cơ sở có giấy phép, có địa chỉ.
- Yêu cầu hoá đơn.
- Nhà thuốc, cơ sở y học cổ truyền có uy tín.
- Tránh mua dược liệu rời ở chợ không rõ nguồn.
- Tránh hàng bán rong, hàng qua biên giới không giấy tờ.
Về sản phẩm
- Ưu tiên hàng đóng gói có nhãn, ghi rõ xuất xứ.
- Có số đăng ký hoặc số công bố.
- Có tên đơn vị nhập khẩu và chịu trách nhiệm.
- Có ngày sản xuất và hạn dùng.
- Với giao dịch lớn: yêu cầu phiếu kiểm nghiệm.
Các câu nên hỏi
- Hàng này nhập từ đâu?
- Có hồ sơ nguồn gốc không?
- Có kiểm nghiệm không?
- Đơn vị nào chịu trách nhiệm?
- Có xuất hoá đơn không?
Phản ứng với các câu hỏi này đã nói lên nhiều điều.
Vài điểm quan sát
Không thay thế được kiểm nghiệm, nhưng có thể giúp phát hiện hàng rõ ràng có vấn đề:
- Mùi — nhạt hoặc có mùi hoá chất là dấu hiệu xấu.
- Màu — quá đều, quá tươi là đáng nghi.
- Trọng lượng — nặng bất thường gợi ý tăng trọng.
- Độ ẩm — còn ẩm dính tay là nguy cơ mốc.
- Vị — nhạt hoặc lạ.
- Khi ngâm nước — nước đục bất thường, phai màu, có mùi lạ.
Một cách nhìn thực tế
Với người dùng thông thường, việc phân biệt hàng tốt hàng xấu bằng cảm quan là không khả thi.
Vì vậy chiến lược hợp lý là:
- Chọn kênh mua có trách nhiệm thay vì chọn giá rẻ.
- Ưu tiên sản phẩm có hồ sơ thay vì hàng rời.
- Chấp nhận trả giá cao hơn cho sản phẩm có kiểm soát.
- Hỏi dược sĩ khi không chắc.
Và một câu hỏi đáng đặt trước tất cả: mình có thật sự cần dùng dược liệu này không?
Nếu câu trả lời không rõ ràng, thì việc không mua là lựa chọn an toàn nhất và rẻ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều dược liệu trên thị trường là hàng nhập?
Vì giá rẻ hơn, vì nguồn cung dồi dào và ổn định hơn, và vì một số loài không trồng được hoặc trồng không hiệu quả trong nước. Đây là thực tế kinh tế của thị trường.
Hàng nhập có kém chất lượng hơn không?
Không nhất thiết. Vấn đề không nằm ở xuất xứ mà ở kênh nhập và mức kiểm soát. Hàng nhập chính ngạch có hồ sơ và kiểm nghiệm khác hẳn với hàng tiểu ngạch không giấy tờ.
Rủi ro lớn nhất với hàng nhập không chính ngạch là gì?
Không kiểm soát được chất lượng và an toàn: có thể là hàng đã rút hoạt chất, hàng nhiễm kim loại nặng, hàng bị xử lý hoá chất, hoặc hàng nhầm loài. Và không ai chịu trách nhiệm.
Người mua nhận biết thế nào?
Yêu cầu hoá đơn và hồ sơ nguồn gốc, ưu tiên sản phẩm đóng gói có nhãn và số đăng ký, cảnh giác với giá rẻ bất thường, và tránh mua dược liệu rời không rõ nguồn ở chợ.