Chữ "sâm" trong tiếng Việt gây ra nhiều nhầm lẫn hơn bất kỳ tên dược liệu nào khác.
Lý do: nó xuất hiện trong tên của rất nhiều cây thuộc các họ thực vật hoàn toàn khác nhau.
Vấn đề tên gọi
Trong thị trường Việt Nam, có thể gặp các tên như: nhân sâm, hồng sâm, sâm Ngọc Linh, đảng sâm, sa sâm, huyền sâm, khổ sâm, sâm đại hành, sâm đất, thổ nhân sâm, sâm bố chính và nhiều tên khác.
Đây không phải là các dạng khác nhau của cùng một cây.
Chúng là những cây khác nhau, thuộc các họ khác nhau, có thành phần và tác dụng khác nhau.
Chữ "sâm" ở đây mang nghĩa gần với "rễ cây bổ" trong cách gọi dân gian, không phải là một chỉ định thực vật học.
Hệ quả thực tế
- Một sản phẩm ghi "sâm" có thể là bất cứ thứ gì trong danh sách trên.
- Thông tin về loại này bị gán cho loại khác.
- Giá bị đẩy lên dựa trên tên gọi chứ không dựa trên nội dung.
- Người mua tưởng mình mua thứ đắt tiền nhưng nhận thứ khác.
Nguyên tắc: luôn hỏi chính xác đó là cây gì, tốt nhất là có tên khoa học ghi trên nhãn.
Nhân sâm
Đây là loại được nghiên cứu nhiều nhất trong nhóm.
Bằng chứng tới đâu
Có một lượng nghiên cứu đáng kể, bao gồm cả nghiên cứu ở người, chủ yếu về:
- Cảm giác mệt mỏi.
- Chức năng nhận thức.
- Một số chỉ số chuyển hoá.
Nhưng cần đọc đúng: kết quả không đồng nhất giữa các nghiên cứu, và mức tác dụng khi có thì thường khiêm tốn.
Khoảng cách giữa "có một số nghiên cứu cho thấy tác dụng nhỏ trên một chỉ số" và "thần dược tăng cường sinh lực" là rất lớn.
Các dạng chế biến
Sâm tươi, sâm khô và hồng sâm (qua hấp sấy) có thành phần khác nhau do quá trình chế biến làm biến đổi một số hoạt chất.
Điều này có nghĩa: nghiên cứu trên một dạng không tự động áp dụng cho dạng khác.
Cần thận trọng
- Ảnh hưởng tới đường huyết — người tiểu đường đang dùng thuốc cần theo dõi và hỏi bác sĩ.
- Tương tác với thuốc chống đông — đây là tương tác đã được ghi nhận.
- Có thể gây mất ngủ, bồn chồn ở một số người.
- Có thể ảnh hưởng tới huyết áp.
- Thận trọng với người có bệnh lý nhạy cảm với nội tiết.
- Thai phụ và người cho con bú nên tránh hoặc hỏi bác sĩ.
- Ngừng trước phẫu thuật — hỏi bác sĩ về thời điểm.
Về mất ngủ: đây là tác dụng không mong muốn khá thường gặp mà nhiều người không liên hệ được với sâm. Nếu bắt đầu dùng sâm và mất ngủ, đó là mối liên hệ đáng nghĩ tới.
Sâm Ngọc Linh
Đây là loại đặc hữu của Việt Nam và là loại đắt nhất trên thị trường trong nước.
Điều cần biết
- Đây là một loài thuộc chi sâm, có thành phần được nghiên cứu và có những hoạt chất đặc trưng.
- Nhưng nghiên cứu ở người còn rất hạn chế — phần lớn công bố là về thành phần hoá học và nghiên cứu tiền lâm sàng.
- Giá rất cao do hiếm và do nhu cầu.
- Đây là loại bị làm giả nhiều nhất.
Về hàng giả
Với mức giá rất cao, việc làm giả có động cơ kinh tế lớn.
Các hình thức đã ghi nhận: dùng loại sâm khác thay thế, dùng củ cây khác tạo hình tương tự, trộn lẫn, gắn rễ giả để tăng số năm tuổi biểu kiến.
Với giá trị lớn như vậy, việc mua không có kiểm định là rủi ro tài chính đáng kể.
Nên mua ở nơi có hồ sơ nguồn gốc, có kiểm nghiệm, và cân nhắc kiểm định độc lập với giao dịch lớn.
Đảng sâm và các loại khác
Đảng sâm là một cây khác hẳn nhân sâm, được dùng phổ biến trong các bài thuốc cổ truyền và có giá thấp hơn nhiều.
Việc gọi nó là "sâm" khiến nhiều người mua nhầm kỳ vọng.
Các loại khác trong danh sách ở đầu bài cũng vậy — mỗi loại có công dụng truyền thống riêng, và bằng chứng hiện đại ở mức rất khác nhau.
Với mỗi loại, cần tra cứu riêng, không suy từ loại này sang loại khác.
Về khái niệm "bồi bổ"
Phần lớn sản phẩm sâm được bán với mục đích "bồi bổ", "tăng cường sức khoẻ".
Đây là mục tiêu rất khó đánh giá vì nó không cụ thể.
Nếu đang cảm thấy mệt mỏi kéo dài, điều đáng làm trước tiên là tìm nguyên nhân:
- Thiếu máu?
- Vấn đề tuyến giáp?
- Thiếu ngủ mạn tính?
- Trầm cảm?
- Bệnh mạn tính chưa được phát hiện?
Đây là những nguyên nhân có thể xác định bằng khám và xét nghiệm, và xử lý được nguyên nhân hiệu quả hơn nhiều so với bổ sung một dược liệu.
Việc dùng sâm để "đỡ mệt" trong khi nguyên nhân thật chưa được tìm ra là một dạng chậm trễ chẩn đoán.
Các câu nên hỏi khi mua
- Đây chính xác là loại nào, tên khoa học là gì?
- Nguồn gốc ở đâu, có hồ sơ không?
- Có kiểm nghiệm chất lượng không?
- Dạng chế biến là gì?
- Có kiểm nghiệm kim loại nặng và dư lượng không?
Câu cuối đáng hỏi vì rễ cây hút từ đất, và kim loại nặng là vấn đề thực tế với dược liệu trồng ở vùng đất ô nhiễm.
Nguyên tắc không đổi
Dù là loại sâm nào, mức giá nào:
- Hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước nếu đang dùng thuốc.
- Không thay thế thuốc điều trị.
- Khai báo khi đi khám.
- Ngừng khi có biểu hiện bất thường.
Câu hỏi thường gặp
Có phải mọi cây tên sâm đều là nhân sâm không?
Không. Chữ sâm xuất hiện trong tên của rất nhiều cây thuộc các họ thực vật khác nhau, với thành phần và tác dụng hoàn toàn khác nhau. Đây là nguồn nhầm lẫn phổ biến khi mua bán.
Bằng chứng về nhân sâm tới đâu?
Nhân sâm là một trong những dược liệu được nghiên cứu nhiều nhất, có một số nghiên cứu ở người về mệt mỏi và chức năng nhận thức, nhưng kết quả không đồng nhất và mức tác dụng thường khiêm tốn so với quảng cáo.
Ai cần thận trọng với sâm?
Người dùng thuốc chống đông, người tiểu đường đang dùng thuốc hạ đường huyết, người cao huyết áp không kiểm soát, người mất ngủ, thai phụ và người cho con bú, cùng người sắp phẫu thuật.
Vì sao có người uống sâm lại mất ngủ?
Vì sâm có thể có tác dụng kích thích ở một số người, đặc biệt khi dùng liều cao hoặc dùng vào buổi chiều tối. Nếu gặp tình trạng này thì nên ngừng và trao đổi với dược sĩ.